Het stemmen bij volmacht is een vaste regeling binnen het Nederlandse kiesstelsel. Toch staat het systeem al jaren ter discussie. Ook rond de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 waren er op enkele plaatsen signalen van mogelijk misbruik, al werd grootschalige fraude niet vastgesteld. In ieder geval blijft waakzaamheid geboden, ook in Wassenaar. Onze redactie ontving signalen waarin wordt gesproken over het mogelijk overdragen van een stempas in een café, in ruil voor “een paar biertjes”. De inhoud van dat bericht is door de redactie niet onafhankelijk te verifiëren.
Hoe volmachtstemmen werken
Kiezers die zelf niet naar het stembureau kunnen gaan, mogen een andere kiezer machtigen om hun stem uit te brengen. De gemachtigde mag naast de eigen stem maximaal twee volmachtstemmen meenemen.
Die regeling moet deelname aan verkiezingen toegankelijk houden voor bijvoorbeeld ouderen, zieken of mensen die verhinderd zijn op de verkiezingsdag.
Tegelijkertijd geldt dat een volmachtstem niet persoonlijk door de kiezer wordt uitgebracht. Op het stembureau kan daarom niet worden gecontroleerd of de volmacht daadwerkelijk vrijwillig is gegeven. Dat maakt het systeem volgens verkiezingsdeskundigen gevoelig voor misbruik.
Signalen tijdens verkiezingen van 2022
Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 kwamen in enkele gemeenten signalen binnen over opvallend veel volmachtstemmen. In Bergen op Zoom werd na meldingen bij het hoofdstembureau zelfs gevraagd om onderzoek naar mogelijke fraude bij twee stembureaus.
Ook in andere gemeenten werden vragen gesteld over het mogelijk verzamelen of “ronselen” van stempassen. Daarbij bestaat de vrees dat volmachten actief worden ingezameld, bijvoorbeeld binnen netwerken rond kandidaten of politieke partijen.
Concrete fraudezaken bleken echter moeilijk te bewijzen. In de meeste gevallen bleef het bij signalen of onderzoeken zonder harde conclusies.
Structurele kwetsbaarheid
Internationale verkiezingswaarnemers wezen na de verkiezingen opnieuw op de relatief ruime mogelijkheid tot stemmen bij volmacht in Nederland. Omdat de kiezer zelf niet aanwezig is bij het uitbrengen van de stem, is controle op vrijwilligheid en het stemgeheim beperkt.
Stembureauleden kunnen alleen signalen vastleggen, bijvoorbeeld wanneer meerdere volmachtbewijzen door dezelfde persoon worden ingeleverd of wanneer handschriften op verschillende formulieren sterk op elkaar lijken.
Balans tussen toegankelijkheid en betrouwbaarheid
Voor beleidsmakers blijft het daarom zoeken naar een balans. Volmachtstemmen maken het voor veel kiezers mogelijk om toch aan verkiezingen deel te nemen, maar brengen tegelijk een risico op beïnvloeding of misbruik met zich mee.
Lees meer op de website van de gemeente over de regels voor volmachten.
Bronnen: Kiesraad, Democracy Volunteers, Binnenlands Bestuur
